W obliczu wzrastającego ryzyka wystąpienia zachorowań na świńską grypę na terenie Rzeczpospolitej Polskiej, myślę że warto sięgnąć do przepisów jeszcze „świeżej”, obowiązującej z jednym wyjątkiem (art. 9) od 1 stycznia 2009 r., ustawy z dnia 5 grudnia 2008 r. o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi – dalej uozzcz (Dz.U. z 2008 r., Nr 234, poz. 1570), szczególnie tych tworzących obowiązki określonego zachowania się i ograniczenia różnych swobód. W tym akcie prawnym (zastępującym de facto ustawę z dnia 6 września 2001 r. o chorobach zakaźnych i zakażeniach [Dz.U. z 2001 r., Nr 126, poz. 1384 z późn. zm.]), znajduje się kilkadziesiąt istotnych definicji legalnych, z czego kluczowe znaczenie mają z pewnością:
- zagrożenie epidemiczne, przez które należy rozumieć zaistnienie na danym obszarze warunków lub przesłanek wskazujących na ryzyko wystąpienia epidemii (art. 2 pkt 31 uozzcz);
- epidemia, mianem której określa się wystąpienie na danym obszarze zakażeń lub zachorowań na chorobę zakaźną w liczbie wyraźnie większej niż we wcześniejszym okresie albo wystąpienie zakażeń lub chorób zakaźnych dotychczas niewystępujących (art. 2 pkt 9 uozzcz);
- stan zagrożenia epidemicznego, czyli sytuacja prawna wprowadzona na danym obszarze w związku z ryzykiem wystąpienia epidemii w celu podjęcia określonych w uozzcz działań zapobiegawczych (art. 2 pkt 23 uozzcz);
- stan epidemii, zdefiniowany jako sytuacja prawna wprowadzona na danym obszarze w związku z wystąpieniem epidemii w celu podjęcia określonych w ustawie działań przeciwepidemicznych i zapobiegawczych dla zminimalizowania skutków epidemii art. 2 pkt 22 uozzcz);
W przypadku ogłoszenia w drodze rozporządzenia (w zależności od zasięgu epidemii/zagrożenia epidemicznego wydaje je wojewoda lub minister właściwy do spraw zdrowia), stanu zagrożenia epidemicznego bądź stanu epidemii, osoby przebywające na terenie objętym odpowiednim stanem, mogą podlegać określonym obowiązkom. I tak, zgodnie z art. 46 ust. 4 uozzcz w wyżej wymienionych rozporządzeniach można ustanowić, uwzględniając drogi szerzenia się zakażeń i chorób zakaźnych oraz sytuację epidemiczną na obszarze, na którym ogłoszono stan zagrożenia epidemicznego lub stan epidemii:
- czasowe ograniczenie określonego sposobu poruszania się;
- czasowe ograniczenie lub zakaz obrotu i używania określonych przedmiotów lub produktów spożywczych;
- czasowe ograniczenie funkcjonowania określonych instytucji lub zakładów pracy;
- zakaz organizowania widowisk i innych zgromadzeń ludności;
- obowiązek wykonania określonych zabiegów sanitarnych, jeżeli wykonanie ich wiąże się z funkcjonowaniem określonych obiektów produkcyjnych, usługowych, handlowych lub innych obiektów;
- nakaz udostępnienia nieruchomości, lokali, terenów i dostarczenia środków transportu do działań przeciwepidemicznych przewidzianych planami przeciwepidemicznymi;
- obowiązek przeprowadzenia szczepień ochronnych oraz grupy osób podlegające tym szczepieniom, rodzaj przeprowadzanych szczepień ochronnych.
Przedmiotowe rozporządzenia ogłaszane są w dzienniku urzędowym niezwłocznie i wchodzą w życie z dniem ogłoszenia. Wojewoda ma obowiązek poinformowania obywateli o nałożonych ograniczeniach i obowiązkach w sposób zwyczajowo przyjęty na danym terenie.
Na podstawie art. 22 ust. 1 uozzcz właściciel posiadacz lub zarządzający nieruchomością są obowiązani utrzymywać ją w należytym stanie higieniczno-sanitarnym w szczególności poprzez:
- prowadzenie prawidłowej gospodarki odpadami i ściekami;
- zwalczanie gryzoni, insektów i szkodników;
- usuwanie padłych zwierząt z nieruchomości;
- usuwanie odchodów zwierząt z nieruchomości;
Artykuł 33 ust. 1 uozzcz stanowi, iż w przypadku podejrzenia lub rozpoznania zakażenia lub zachorowania na chorobę zakaźną, państwowy powiatowy inspektor sanitarny może, w drodze decyzji, nakazać osobie podejrzanej lub osobie, u której rozpoznano zakażenie lub zachorowanie na chorobę zakaźną, poddanie się obowiązkom wynikającym z art. 5 ust. 1 tej ustawy.
Art. 5 ust. 1 uozzcz mówi, iż osoby przebywające na terytorium RP (czyli niezależnie od obywatelstwa oraz apatrydzi) są zobligowane na zasadach określonych w przedmiotowej ustawie do:
- poddawania się badaniom sanitarno-epidemiologicznym, w tym również postępowaniu mającemu na celu pobranie lub dostarczenie materiału do tych badań;
- poddawania się obowiązkowym szczepieniom ochronnym w ramach Narodowego Programu Szczepień Ochronnych;
- poddawania się leczeniu, hospitalizacji, izolacji, kwarantannie lub nadzorowi epidemiologicznemu;
- stosowania się do nakazów i zakazów organów administracji publicznej służących zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych;
- poddawania się zabiegom sanitarnym;
- zaniechania wykonywania prac, przy wykonywaniu których istnieje możliwość przeniesienia zakażenia lub choroby zakaźnej na inne osoby – jeżeli są osobami zakażonymi, chorymi na chorobę zakaźną lub nosicielami;
- udzielania informacji oraz niezbędnych danych podmiotom sprawującym nadzór epidemiologiczny.
Ustęp 2 artykułu 33 uozzcz określa uprawnienia państwowego powiatowego inspektora sanitarnego, jakie przysługują mu w celu zapobieżenia szerzeniu się zakażenia lub choroby zakaźnej. Otóż organ ten może w drodze decyzji administracyjnej:
- nakazać osobie podejrzanej o zakażenie lub chorobę zakaźną powstrzymanie się od wykonywania prac lub przebywania w miejscach publicznych;
- zakazać korzystania z wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi i na potrzeby gospodarcze, pochodzącej z ujęć, co do których istnieje podejrzenie skażenia;
- nakazać przeprowadzenie zabiegów sanitarnych;
- wprowadzić czasowy zakaz wstępu do pomieszczeń skażonych;
- wprowadzić zakaz spożywania żywności podejrzanej o skażenie, a w razie potrzeby, zarządzić jej zbadanie, odkażenie, zniszczenie lub przeznaczenie do innych celów;
- nakazać sekcję zwłok osoby zmarłej, u której rozpoznano lub podejrzewano chorobę zakaźną;
- zakazać wykonywania sekcji zwłok ludzi i zwierząt, gdy sekcja zwłok mogłaby prowadzić do zakażenia osób lub skażenia środowiska, z wyjątkiem przypadku, gdy zachodzi podejrzenie popełnienia przestępstwa;
- nałożyć inne, konieczne do ochrony zdrowia publicznego, obowiązki i ograniczenia.
Na podstawie art. 33 ust. 3 uozzcz, decyzjom z ust. 1 i 2. art. 33 uozzcz nadaje się rygor natychmiastowej wykonalności (art. 108 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego [Dz.U. z 2000 r., tekst jednolity, nr 98, poz. 1071 z późn. zm]), co oznacza, że obowiązek wynikający z decyzji nieostatecznej, od której służy odwołanie, może być wyegzekwowany natychmiast po jej ogłoszeniu lub doręczeniu stronie. Warto wspomnieć o ust. 5 i 6 art. 33 uozzcz, które stanowią:
Ustęp 5 artykułu 33 – osoby z objawami choroby zakaźnej dotychczas nierozpoznanej w kraju mogą być poddawane obowiązkom, o których mowa w art. 5 ust. 1, na zasadach określonych w ust. 1-3.
Ustęp 6 artykułu 33 – osoby zdrowe, które pozostawały w styczności z chorymi na choroby zakaźne, mogą być poddane obowiązkowej kwarantannie lub nadzorowi epidemiologicznemu na zasadach określonych w ust. 1-3.
Jako kwarantannę należy rozumieć odosobnienie osoby zdrowej, która była narażona na zakażenie, w celu zapobieżenia szerzeniu się chorób szczególnie niebezpiecznych i wysoce zakaźnych (art. 2 pkt 12 uozzcz), natomiast nadzór epidemiologiczny to obserwacja osoby zakażonej lub podejrzanej o zakażenie, bez ograniczenia jej swobody przemieszczania się, wykonywanie badań sanitarno-epidemiologicznych u tej osoby w celu wykrycia biologicznych czynników chorobotwórczych lub potwierdzenia rozpoznania choroby zakaźnej oraz zebranie, analiza i interpretacja informacji o okolicznościach i skutkach zakażenia (nadzór indywidualny), jak i stałe, systematyczne gromadzenie, analiza oraz interpretacja informacji o zachorowaniach lub innych procesach zachodzących w sferze zdrowia publicznego, wykorzystywane w celu zapobiegania i zwalczania zakażeń lub chorób zakaźnych (nadzór ogólny) (art. 2 pkt 14 uozzcz);
W przypadku podejrzenia lub zachorowania na chorobę szczególnie niebezpieczną i wysoce zakaźną (chorobę zakaźną łatwo rozprzestrzeniającą się, o wysokiej śmiertelności, powodującą szczególne zagrożenie dla zdrowia publicznego i wymagającą specjalnych metod zwalczania, w tym – co oznacza katalog otwarty – cholery, dżumy, ospy prawdziwej, wirusowych gorączek krwotocznych [art. 2 pkt 4 uozzcz]), lekarz przyjmujący do szpitala, miejsca izolacji lub odbywania kwarantanny, kierując się własną oceną stopnia zagrożenia dla zdrowia publicznego, poddaje osobę podejrzaną o zachorowanie, chorą na chorobę szczególnie niebezpieczną i wysoce zakaźną lub osobę narażoną na zakażenie hospitalizacji, izolacji lub kwarantannie oraz badaniom, również w przypadku gdy brak jest decyzji, o której mowa w art. 33 ust. 1 uozzcz, a osoba podejrzana o zachorowanie, chora lub narażona na zakażenie nie wyraża zgody na hospitalizację, izolację, kwarantannę lub wykonanie badania, co wynika z art. 35 ust. 1 uozzcz.
Jeśli osoba nie poddaje się obowiązkowi szczepienia, badaniom sanitarno-epidemiologicznym, zabiegom sanitarnym, kwarantannie lub izolacji, a podejrzewa się lub rozpoznano u niej chorobę szczególnie niebezpieczną i wysoce zakaźną, stanowiącą bezpośrednie zagrożenie dla zdrowia lub życia innych osób, może być wobec niej zastosowany środek przymusu bezpośredniego polegający na przytrzymywaniu (doraźne, krótkotrwałe unieruchomienie osoby z użyciem siły fizycznej), unieruchomieniu (dłużej trwające obezwładnienie osoby z użyciem pasów, uchwytów, prześcieradeł lub kaftana bezpieczeństwa) lub przymusowym podaniu leków (doraźne lub przewidziane w planie postępowania leczniczego wprowadzenie leków do organizmu osoby – bez jej zgody.), o czym decyduje lekarz lub felczer, co wynika z zapisów artykułu 36 uozzcz.
Jak widać, ustawa o zapobieganiu oraz zwalczaniu zakażeń i chorób zakaźnych u ludzi daje organom władzy publicznej szereg narzędzi do ochrony społeczeństwa przed szerzeniem się zakażeń i chorób zakaźnych. Nakładanie obowiązków i ograniczeń może odbywać się zarówno poprzez stosowanie aktów prawnych o charakterze generalnym i abstrakcyjnym (rozporządzenia), jak i zindywidualizowanym i konkretnym (decyzje administracyjne). Szczególnie w tym ostatnim przypadku ustawodawca postawił nacisk na skuteczność działania, stwierdzając jasno, że niektórym decyzjom nadaje się rygor natychmiastowej wykonalności, co rodzi bardzo poważne skutki. Władztwo administracyjne jest w przedmiotowej ustawie dosyć mocno wyeksponowane, ale wydaje mi się, że właściwe normy prawne to odpowiedź na stale rosnące zagrożenie bioterroryzmem i jeśli jego akty wystąpią na terenie RP, to zdyscyplinowanie społeczeństwa będzie najlepszym narzędziem dla zminimalizowania jego skutków, a odpowiednim służbom pozwoli skutecznie działać.
Tagi: bioterroryzm, epidemie, prawo
